Theo Nghị định 365, doanh nghiệp nhà nước dù báo lãi nhưng vay nợ lớn, đầu tư dàn trải, quản trị yếu kém hoặc tiềm ẩn rủi ro tài chính cao vẫn có thể bị xếp loại thấp. Đây được xem là bước “bẻ lái” quan trọng trong tư duy quản lý, đưa giám sát vốn nhà nước tiệm cận hơn với chuẩn mực quản trị doanh nghiệp hiện đại.
Với doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, hiệu quả hoạt động sẽ được lượng hóa bằng hệ thống tiêu chí cụ thể như: tổng doanh thu, lợi nhuận sau thuế, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), tiến độ thực hiện và giải ngân dự án đầu tư, cùng mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao. Đáng chú ý, khung tiêu chí mới vẫn tính đến đặc thù của doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ chính trị, cung ứng dịch vụ công, không thuần túy chạy theo lợi nhuận.
Phạm vi giám sát cũng được mở rộng mạnh. Không chỉ doanh nghiệp nhà nước 100% vốn điều lệ, mà mọi doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối, kể cả nắm giữ gián tiếp qua công ty con, công ty liên kết, đều thuộc diện giám sát. Điều này nhằm khép kín “đường đi” của vốn nhà nước, hạn chế tối đa nguy cơ thất thoát, lãng phí.
Một điểm nóng khác của Nghị định 365 là gắn hiệu quả doanh nghiệp với trách nhiệm cá nhân. Kết quả giám sát, xếp loại không chỉ để “đánh giá cho có”, mà trở thành căn cứ xem xét trách nhiệm của người đại diện phần vốn nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu. Khi doanh nghiệp sử dụng vốn kém hiệu quả, rủi ro tăng cao hoặc xảy ra sai phạm, trách nhiệm sẽ được chỉ rõ đến từng cá nhân, không còn tình trạng “hòa cả làng”.
Cùng với đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu buộc phải can thiệp sớm, chấn chỉnh kịp thời, thay vì chờ doanh nghiệp thua lỗ nặng, thất thoát vốn rồi mới thanh tra, xử lý.
Theo Bộ Tài chính, đến năm 2025, cả nước có khoảng 847 doanh nghiệp có vốn góp của Nhà nước, với tổng tài sản khoảng 4,3 triệu tỷ đồng, đóng góp hơn 29% GDP. Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn màu hồng: khoảng 134/671 doanh nghiệp nhà nước đang báo lỗ, tổng mức lỗ lên tới 115,3 nghìn tỷ đồng, trong khi lợi nhuận trước thuế toàn khối đạt khoảng 211,2 nghìn tỷ đồng.
Trong bối cảnh đó, Nghị định 365 được kỳ vọng sẽ tạo “áp lực thật” lên quản trị doanh nghiệp nhà nước, buộc các đơn vị không chỉ báo lãi cho đẹp sổ sách, mà phải sử dụng vốn hiệu quả, bền vững và minh bạch. Thông điệp thời sự, nóng hổi và dứt khoát: lãi không còn là tấm vé an toàn cho doanh nghiệp nhà nước.
