Tầm vóc mới của kinh tế nông thôn qua lăng kính OCOP
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) sau nhiều năm triển khai đã thoát ly khỏi cái mác của những dự án hỗ trợ nông nghiệp thuần túy để trở thành một thực thể kinh tế sống động. Không còn là những sản phẩm thô, đóng gói đơn sơ trong túi nilon, OCOP hiện nay đại diện cho sự chuẩn hóa và tính chuyên nghiệp của người nông dân thế hệ mới. 17.400 sản phẩm đạt chuẩn là 17.400 câu chuyện về sự nỗ lực vượt qua tư duy sản xuất manh mún để hướng tới kinh tế thị trường.
Sức sống của OCOP nằm ở sự kết hợp giữa tài nguyên bản địa, tri thức địa phương và công nghệ hiện đại. Từ hạt gạo, lá trà cho đến những sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo, tất cả đều được nhào nặn để phục vụ phân khúc tiêu dùng đòi hỏi cao. Việc đạt được chứng nhận 3 sao, 4 sao hay cao nhất là 5 sao cấp quốc gia chính là “giấy thông hành” để hàng nông thôn tiến vào những kênh phân phối hiện đại vốn trước đây chỉ dành cho các tập đoàn đa quốc gia.
Để khối lượng sản phẩm OCOP đồ sộ này có thể tiếp cận hiệu quả và chiếm lĩnh lòng tin của người tiêu dùng thành thị, Bộ Công Thương cùng các bộ ngành liên quan đã triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp lấy thị trường trong nước làm trọng tâm. Một trong những khâu then chốt là đẩy mạnh truyền thông giúp người dân hiểu đúng và sâu sắc về giá trị cốt lõi của OCOP. Những hàng hóa này không chỉ có nguồn gốc rõ ràng, được chuẩn hóa theo tiêu chí khắt khe về an toàn thực phẩm mà còn chứa đựng cả một hệ sinh thái văn hóa đặc trưng của từng vùng miền.
Bên cạnh đó việc hình thành hệ thống điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP tại các địa phương đã góp phần quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách giữa người sản xuất và người mua. Điển hình như tại Hà Nội, việc chủ động xây dựng mạng lưới hơn 100 điểm bán tập trung đã tạo nên một kênh phân phối ổn định, giúp người dân dễ dàng tiếp cận sản phẩm chính gốc thay vì phải loay hoay tìm kiếm như trước. Những điểm bán này đóng vai trò như các “đại sứ văn hóa”, nơi người tiêu dùng có thể trải nghiệm trực tiếp chất lượng của sản phẩm trước khi quyết định đưa vào giỏ hàng hằng ngày.
Đặc biệt sự xuất hiện của OCOP trên kệ các siêu thị lớn như Go!, Co.op Mart hay WinMart đã nâng cao hình ảnh cũng như độ tin cậy của hàng nội địa. Trong môi trường bán lẻ chuyên nghiệp, các chủ thể sản xuất OCOP buộc phải tự nâng cấp từ bao bì, mẫu mã cho đến quy trình hậu mãi để cạnh tranh sòng phẳng với hàng nhập khẩu. Chính áp lực từ sự cạnh tranh này đã giúp các doanh nghiệp, hợp tác xã nông thôn lột xác về mặt tư duy quản trị và thiết kế sản phẩm.
Niềm tin của người tiêu dùng là đòn bẩy thay đổi tư duy sản xuất
Thị trường đang chứng kiến sự dịch chuyển rõ rệt trong nhận thức khi OCOP dần trở thành ưu tiên hàng đầu trong thói quen tiêu dùng của nhiều gia đình Việt. Người tiêu dùng hiện đại, đặc biệt là thế hệ trẻ tại các đô thị, không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn chú trọng đặc biệt đến tính minh bạch, sự bền vững và giá trị nhân văn đằng sau mỗi sản phẩm. Lựa chọn một món đặc sản địa phương giờ đây không chỉ là mua sắm một nhu yếu phẩm mà còn là cách người dân thể hiện sự ủng hộ thực tế dành cho cộng đồng nông thôn và ý thức gìn giữ văn hóa quê hương.
Chính niềm tin và sự khắt khe của khách hàng đã tạo ra áp lực tích cực, buộc các hợp tác xã và hộ sản xuất phải triệt để thay đổi cách làm. Những mô hình sản xuất dựa trên kinh nghiệm cảm tính đang nhường chỗ cho quy trình quản lý chất lượng nghiêm ngặt theo chuẩn ISO, HACCP. Nhiều đơn vị đã đầu tư bài bản cho thiết kế bao bì bắt mắt, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc mã QR rõ ràng. Đây là bước ngoặt quan trọng biến người nông dân thành những doanh nhân nông nghiệp, biết lắng nghe thị trường thay vì chỉ bán những gì mình có.
Thương mại điện tử cũng đóng vai trò như một cánh tay nối dài cho đặc sản địa phương. Sự bùng nổ của các phiên livestream bán hàng nông sản trên TikTok, Shopee hay Lazada đã giúp OCOP vượt qua mọi rào cản địa lý. Một hũ mật mãu từ miền núi phía Bắc hay gói tôm khô từ đất mũi Cà Mau có thể hiện diện trong bếp ăn của một căn hộ tại TP.HCM chỉ sau vài lần chạm màn hình. Việc này không chỉ giảm thiểu chi phí trung gian mà còn giúp người sản xuất trực tiếp lắng nghe phản hồi từ khách hàng để điều chỉnh sản phẩm kịp thời.
Dù đạt được những kết quả ấn tượng nhưng thị trường nội địa với 100 triệu dân cũng đặt ra những thách thức không hề nhỏ. Một trong những vấn đề gây nhức nhối hiện nay là sự trùng lặp sản phẩm giữa các địa phương. Khi thấy một tỉnh thành công với mô hình làm trà hoa vàng hay sản xuất tinh dầu, nhiều nơi khác cũng ồ ạt làm theo mà thiếu sự nghiên cứu về thế mạnh đặc thù của riêng mình. Điều này dẫn đến tình trạng “thừa mà thiếu”, sản phẩm nhiều nhưng thiếu sự khác biệt độc đáo để tạo dấu ấn thương hiệu mạnh mẽ.
Ngoài ra, duy trì chất lượng đồng nhất giữa các lô hàng vẫn là một “điểm yếu” của nhiều hợp tác xã quy mô nhỏ. Khi đơn hàng tăng đột biến nhờ các chương trình xúc tiến thương mại, một số chủ thể đã bộc lộ sự lúng túng trong kiểm soát quy trình, dẫn đến sự không ổn định về cảm quan hoặc thời hạn sử dụng sản phẩm. Đây là rào cản lớn nhất nếu muốn OCOP đứng vững lâu dài trên kệ các hệ thống bán lẻ khó tính.
Định hướng phát triển theo chiều sâu và kinh tế tuần hoàn
Để phát triển bền vững trong giai đoạn tới, các chuyên gia khẳng định, OCOP cần chuyển dịch mạnh mẽ từ số lượng sang chất lượng, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu. Việc sàng lọc lại hệ thống sản phẩm để tập trung vào những mặt hàng thực sự tiêu biểu, mang bản sắc riêng biệt của vùng miền là yếu tố tiên quyết. OCOP không nên là một phong trào chạy theo thành tích về số lượng sao, mà phải là biểu tượng của sự tinh túy và niềm tin.
Giai đoạn tới, OCOP cần gắn liền với các mô hình kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Người tiêu dùng sẽ không chỉ hỏi sản phẩm này ngon không, mà sẽ hỏi quy trình làm ra nó có gây hại cho môi trường hay không, bao bì có thể tái chế hay không. Việc tích hợp các yếu tố sinh thái vào sản phẩm sẽ giúp OCOP định vị ở phân khúc cao cấp hơn, mang lại lợi nhuận tốt hơn cho bà con nông dân. Đồng thời, sự kết hợp giữa OCOP và du lịch nông thôn sẽ tạo thành một chuỗi giá trị khép kín, nơi khách du lịch vừa là người trải nghiệm văn hóa vừa là người tiêu thụ sản phẩm tại chỗ hiệu quả nhất.
Sự bứt phá của các sản phẩm OCOP trên thị trường nội địa không chỉ tạo ra đầu ra ổn định cho nông sản, giải quyết công việc làm tại chỗ cho hàng triệu lao động mà còn thúc đẩy quá trình hiện đại hóa kinh tế nông thôn một cách tự nhiên. Khi mỗi quyết định mua sắm của người tiêu dùng đều hướng về hàng Việt với sự tin tưởng tuyệt đối, đó chính là sự cam kết đồng hành bền bỉ cùng người nông dân để xây dựng một nền kinh tế tự cường, độc lập và đậm đà bản sắc dân tộc. Mỗi sản phẩm OCOP được tiêu thụ chính là một viên gạch góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững, biến những giá trị tiềm ẩn của làng quê thành nguồn lực phát triển quốc gia mạnh mẽ.
