Từ tái cơ cấu doanh nghiệp sang tái phân bổ nguồn lực
Sau nhiều năm triển khai sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước, quá trình cải cách đã đạt nhiều kết quả tích cực khi số lượng doanh nghiệp được tinh gọn, nhiều đơn vị sau cổ phần hóa hoạt động hiệu quả hơn và giữ vai trò quan trọng trong các lĩnh vực thiết yếu.
Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, cách tiếp cận đối với doanh nghiệp nhà nước cũng đang thay đổi. Vấn đề đặt ra không còn là giảm bao nhiêu doanh nghiệp hay thoái bao nhiêu vốn, mà là sử dụng hiệu quả hơn khối tài sản và nguồn lực công để tạo động lực phát triển.
Phát biểu tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng”, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, doanh nghiệp nhà nước chỉ là một bộ phận của kinh tế nhà nước. Vì vậy, việc đổi mới cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế quốc gia thay vì chỉ tập trung vào các chỉ tiêu cổ phần hóa hay thoái vốn.
Theo ông, tinh thần của Nghị quyết số 79-NQ/TW đã mở ra cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy “sắp xếp doanh nghiệp” sang “cơ cấu lại và phân bổ lại nguồn lực”. Điều này đồng nghĩa với việc tái cơ cấu phải được triển khai đồng thời trên nhiều phương diện, từ danh mục đầu tư, ngành nghề kinh doanh, quản trị doanh nghiệp, công nghệ, đất đai, nhân lực đến chiến lược phát triển thị trường.
Đáng chú ý, doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng chuyển từ vai trò chủ yếu nắm giữ tài sản sang khai thác hiệu quả tài sản để tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế. Thay vì coi vốn nhà nước là nguồn lực cần bảo toàn đơn thuần, yêu cầu mới là phải quản trị danh mục vốn theo nguyên tắc thị trường nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng.
Xây dựng doanh nghiệp đầu tàu cho các ngành chiến lược
Một điểm mới trong định hướng phát triển doanh nghiệp nhà nước là tập trung hình thành những doanh nghiệp đủ quy mô và năng lực để dẫn dắt các ngành kinh tế nền tảng.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển, doanh nghiệp nhà nước cần tập trung vào những lĩnh vực thiết yếu như năng lượng, hạ tầng, logistics, công nghiệp nền tảng, tài chính và các ngành có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh kinh tế quốc gia.
Quan trọng hơn, các doanh nghiệp này không chỉ thực hiện nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh mà còn phải đóng vai trò “đầu chuỗi”, tạo liên kết với doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như khu vực đầu tư nước ngoài nhằm hình thành các hệ sinh thái sản xuất có sức cạnh tranh cao hơn.
Cách tiếp cận này được đánh giá phù hợp với xu hướng phát triển hiện nay, khi năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không còn phụ thuộc vào từng doanh nghiệp riêng lẻ mà dựa trên sức mạnh của toàn bộ chuỗi giá trị.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn những doanh nghiệp đủ điều kiện để phát triển thành doanh nghiệp đầu chuỗi cũng giúp tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực có khả năng tạo tác động lan tỏa thay vì đầu tư dàn trải.
Theo định hướng được đưa ra tại hội thảo, quá trình cổ phần hóa, thoái vốn hay hợp nhất doanh nghiệp vẫn tiếp tục được thực hiện, nhưng sẽ gắn với chiến lược cơ cấu lại toàn bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước, bảo đảm mỗi doanh nghiệp sau tái cơ cấu đều có vị trí rõ ràng trong hệ sinh thái phát triển của nền kinh tế.
Hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp chủ động đổi mới
Để các mục tiêu trên trở thành hiện thực, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện khung thể chế nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhà nước hoạt động linh hoạt hơn.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển, cần tiếp tục rà soát các quy định liên quan đến quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, bảo đảm vừa tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp trong đầu tư, sản xuất, kinh doanh, vừa kiểm soát hiệu quả vốn và tài sản nhà nước.
Một nội dung đáng chú ý là mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng các tiêu chuẩn quản trị theo OECD. Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước.
Cùng với đó, cơ chế đánh giá hiệu quả doanh nghiệp cũng cần được đổi mới. Thay vì chỉ dựa vào các chỉ tiêu lợi nhuận ngắn hạn, việc đánh giá cần tính đến hiệu quả đầu tư dài hạn, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thực hiện các nhiệm vụ chiến lược của quốc gia. Điều này sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao, nghiên cứu phát triển hay những dự án có chu kỳ thu hồi vốn dài nhưng mang lại giá trị lớn cho nền kinh tế.
Một định hướng khác cũng được đặt ra là nghiên cứu cơ cấu lại mô hình hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia nhằm thực hiện các nhiệm vụ đầu tư chiến lược và nâng cao hiệu quả quản lý nguồn lực công.
Có thể thấy, quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đang bước sang một giai đoạn mới, trong đó trọng tâm không còn là giảm số lượng doanh nghiệp hay xử lý tồn tại của quá khứ, mà là xây dựng một khu vực doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh, đủ sức dẫn dắt các ngành kinh tế then chốt và tạo động lực tăng trưởng dài hạn. Khi các chủ trương mới được thể chế hóa đồng bộ và đi vào thực tiễn, doanh nghiệp nhà nước sẽ không chỉ thực hiện vai trò ổn định kinh tế vĩ mô mà còn trở thành lực lượng kiến tạo những không gian tăng trưởng mới cho nền kinh tế Việt Nam.
