Từ phế tích đến không gian có thể “đọc” được lịch sử
Sáng 29/9/2026, tại số 9 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội sẽ tổ chức lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên, cùng chương trình trưng bày về tính xác thực trong phục dựng Điện Kính Thiên và không gian Chính điện.
Sự kiện diễn ra trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, tổ chức tại Việt Nam từ ngày 27/9 đến 1/10/2026. Đây cũng là dịp để Hà Nội giới thiệu với các chuyên gia quốc tế một quá trình nghiên cứu, khảo cổ và bảo tồn kéo dài nhiều năm trước khi bước vào giai đoạn phục hồi công trình.
Điện Kính Thiên hiện không còn tồn tại với đầy đủ diện mạo kiến trúc. Phần còn lại chủ yếu là phế tích, trong đó nền móng và các dấu tích khảo cổ nằm dưới lòng đất giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nhận diện không gian cung điện xưa.
Bởi vậy, thách thức của dự án không phải chỉ là tái tạo một công trình có hình thức giống với hình ảnh lịch sử, mà phải trả lời câu hỏi:căn cứ nào cho phép phục dựng, phục dựng đến đâu và làm thế nào để phần được phục hồi không làm tổn hại những gì còn nguyên gốc?
Sau 15 năm nghiên cứu kể từ khi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới năm 2010, hệ thống tư liệu khảo cổ về khu vực Điện Kính Thiên ngày càng được bổ sung.
Đặc biệt, các đợt khai quật và nghiên cứu trong năm 2025-2026 đã giúp nhận diện rõ hơn quy mô, mặt bằng và cấu trúc của khu vực Chính điện thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Tại cuộc hội thảo khoa học ngày 14/9/2026, các nhà nghiên cứu công bố những phát hiện mới về sân nền Chính điện Kính Thiên. Trên Trục Hoàng đạo, khảo cổ cũng phát lộ hệ thống nền móng cung điện từ thời Lý và các giai đoạn phát triển tiếp nối.
Những phát hiện này tạo thêm cơ sở để hình dung không gian trung tâm của Hoàng thành qua các thời kỳ, đồng thời cung cấp dữ liệu cho quá trình phục hồi.
Phục dựng nhưng không đánh đổi tính xác thực
Với một di sản thế giới, phục dựng luôn đặt ra yêu cầu cao hơn một dự án xây dựng thông thường. Mỗi quyết định can thiệp đều phải tính đến mối quan hệ giữa phần kiến trúc mới với các lớp di tích gốc đang tồn tại.
Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, dự án xác định bảo tồn nguyên trạng các di tích gốc là một trong những nguyên tắc cốt lõi. Các tầng văn hóa dưới lòng đất phải được bảo vệ, trong khi những dấu tích kiến trúc còn lại phải được giữ gìn để tiếp tục phục vụ nghiên cứu trong tương lai.
Đây cũng là lý do quá trình chuẩn bị phục dựng gắn chặt với khảo cổ học, số hóa dữ liệu và hợp tác quốc tế. UNESCO, Trung tâm Di sản thế giới và ICOMOS đã đồng hành, hỗ trợ chuyên môn trong quá trình nghiên cứu và bảo tồn.
Một dấu mốc quan trọng là việc UNESCO cho phép Việt Nam hạ giải có kiểm soát 6 công trình đương đại tại khu vực vùng lõi di sản. Trước khi tháo dỡ, các công trình được số hóa dữ liệu nhằm bảo đảm lưu giữ đầy đủ thông tin về hiện trạng. Cách tiếp cận này được Trung tâm Di sản thế giới đánh giá là một trường hợp có ý nghĩa tham khảo trong bảo tồn di sản thế giới.
Những bước đi trên cho thấy phục dựng Điện Kính Thiên đang được đặt trong một quy trình rộng hơn: không chỉ phục hồi kiến trúc mà còn phục hồi khả năng diễn giải lịch sử của di sản.
Từ góc độ trải nghiệm, một nền móng khảo cổ dù có giá trị khoa học lớn vẫn khó giúp phần đông công chúng hình dung đầy đủ về một không gian từng là trung tâm quyền lực của quốc gia trong thời quân chủ. Việc phục hồi có cơ sở khoa học vì thế có thể giúp người dân và du khách tiếp cận lịch sử trực quan hơn.
Tuy nhiên, ranh giới giữa “diễn giải” và “tái tạo tưởng tượng” là vấn đề đặc biệt quan trọng. Vì vậy, dự án được xác định phải tuân thủ các nguyên tắc về tính xác thực, trong đó có Văn kiện Nara về tính xác thực và các hướng dẫn chuyên môn của UNESCO, ICOMOS.
Việc khởi công ngày 29/9 vì thế không chỉ là một mốc xây dựng. Đây còn là phép thử đối với cách Hà Nội xử lý mối quan hệ giữa nhu cầu phục hồi diện mạo lịch sử và nghĩa vụ bảo vệ những giá trị gốc còn lại.
Nếu thực hiện đúng nguyên tắc, Điện Kính Thiên sau khi được phục hồi sẽ không chỉ giúp công chúng hình dung rõ hơn về Hoàng thành xưa, mà còn trở thành một phần của quá trình bảo tồn lâu dài, trong đó những gì được xây dựng hôm nay vẫn phải để lại không gian cho các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu, kiểm chứng và hiểu sâu hơn về di sản.
